Yayınlar RSS | Email | Toplam : 6250 Üye

www.gelisimplatformu.org 

Liman Şehirleri

Makale : Liman Kentleri, Hoşgörü İklimi ve Kültürel Zenginlik: İzmir'i Anlamak

Puan Verin

 

Bu yazıda hakkında son dönemde siyasal, ekonomik, sosyal birçok perspektiften yorum yapılmış -kadim bir liman şehri- İzmir üzerinde durduk…Evet, konumuz boyozu meşhur İzmir…Boyozu Türk mutfağına 1492 sonrasında İspanya'dan kovularak İzmir'e yerleşen Sefarad Yahudi toplumunun kazandırdığı konusunda bütün kaynaklar hemfikir…Rebetika müziğinin ilk on yılında "İzmir" stili hakim imiş…Mühimme defterlerindeki kayıtlara göre; 15. ve 16. yüzyıllarda, sahil ticaret  iskelelerinden en önemlileri İstanbul, İzmir, Kahire, İskenderiye, Halep, Şam, Trablus ve Selanik…

16. yüzyılın sonunda, İzmir yaklaşık 2.000 nüfuslu küçük bir kasabadır. Dört yüz yıl sonra, 20. Yüzyıla gelindiğinde ise, İzmir, nüfusu 200.000’i aşan ve yalnız Batı Anadolu ve Osmanlı İmparatorluğu’nun değil, aynı zamanda bir bütün olarak Doğu Akdeniz Bölgesinin önde gelen kentlerinden biri olacak kadar ekonomik öneme sahip büyük bir metropole dönüşmüştür (Kasaba, 1994; 1).

İzmir’in bir Akdeniz limanı olarak sivrilişi iki ayrı evrede gerçekleşti. İlk evre, 16. Yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan kısa açılma dönemiydi; ikincisi ise, 18. Yüzyılın ortasından 20. Yüzyılın başlarına dek uzanan daha uzun evreydi. Bu dönem boyunca İzmir, İstanbul’u besleyen bir depo olmaktan çıkıp, Avrupa-Asya ticaretinde önemli bir liman olmaya doğru evrildi(Kasaba, 1994; 2).

İzmir’in sivrilişine denk düşen ilk evrede, 16. Yüzyılın sonunda Halep Avrupa ile Asya arasındaki ticaretteki önemini yitirmeye başlamış ve İzmir, Avrupa’nın Asya ile yaptığı ticarette önemli bir transit noktasına dönüştü(Kasaba,1994;4). İkinci evrede ise daha büyük bir sıçrama yaşanmıştı. Bu evrede yaşanan büyümenin altında, Batı Avrupa sanayilerinin tarım ürünleri ve hammaddelere sürekli artan talebi yatıyordu (Kasaba, 1994; 8).

18. yüzyılın ortalarından itibaren Osmanlı dış ticaretinin genişlemesi bu tarihten önceki döneme oranla çok daha rahat belgelenebilir durumdadır. Bu patlama özellikle ihracatta çok belirgindir. Kayıtlarda 1770’lerle 1870’ler arasında İzmir limanında cari değerlerde on kata ulaşan bir artış olduğu görülmektedir.

İzmir’de anahtar niteliğindeki bunca ticari faaliyetin böylesine yoğunlaşması, 19. Yüzyılın ikinci yarısında bu liman kentinin zenginlik ve öneminin görülmedik boyutlara ulaşmasını sağladı. Yüzyılın sonunda, 200.000’i aşkın nüfusu, Batı Anadolu’nun ikinci büyük kentinin beş katı ve yüzyılın başındaki kendi nüfusunun iki katı kadar olmuştu (Kasaba, 1994; 13).

Şunu söyleyebiliriz ki İzmir geçmiş dönemde küçük ve sakin bir Batı Anadolu kasabası iken, 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılda zengin bir uluslararası limana ve bir batı kültürü merkezine dönüştü. Kıyasıya rekabet eden Venedikli, Fransız, İngiliz ve Hollandalı tacirler, verimli Batı Anadolu ovalarının ürününü toplayıp İzmir'den Avrupa'ya taşıdılar. İzmir kenti dünyadaki yeni iktisadi düzenden yararlanan başlıca Osmanlı şehriydi. 19. yüzyıl sonlarında kent sadece daha da büyüyen bir metropol haline gelmedi, aynı zamanda dünyanın en tanınmış kültürel ve ticari merkezlerinden biri oldu. İzmir’de Ortodoks Rum nüfusu Müslüman nüfusu ve büyük Ermeni ve Yahudi mahallerinin yanı sıra, ciddi İngiliz, Fransız, İtalyan, hatta Avusturyalı ve Amerikan göçmen toplulukları vardı. Bu muhteşem çok kültürlülük, zarif bir toplumun ortaya çıkmasına zemin hazırladı.Çeşitli basımevlerinin çıkardığı kitaplar, dergiler, gazetelerle İzmir yayıncılık alanında bir dünya merkezi haline geldi.  Bu gazeteler ve diğer yayınlar kentte verimli ve yaygın bir entelektüel havanın varlığını gösteriyordu.

Esasında İzmir’in dönüşümünü daha net anlayabilmek için aşağıdaki kronolojiye bakmak yeterli olacaktır.

İzmir Kronolojisi

1646 ilk Yahudi matbaası açıldı

1676 30.000 kişinin öldüğü ilk veba salgını oldu
1742 İzmir’in yarısının yandığı ilk büyük yangın oldu
1762 ilk ermeni matbaası açıldı
1814 st.roche manastırı ve hastanesi yapıldı
1827 ilk Musevi hastanesi kuruldu
1831 İzmir’de ilk kolera salgını yaşandı
1831 filos ton neon adlı Rumca ilk gazete İzmir’de yayınlandı
1837 Avusturya postanesi açıldı
1837 Fransız postanesi açıldı
1839 ilk Ermenice gazete içtemeran bidari kidelyas Protestan Ermeniler tarafından çıkarıldı
1841 ilk tiyatro euterpe kuruldu
1842 İzmir’de ilk ladino gazete yayınlandı
1842 Bulgarca ilk gazete olan ljuboslowije aylık olarak yayımlanmaya başladı
1843 büyük postane hizmete girdi
1844 Halkapınar kağıt fabrikası yapımı başladı
1846 1843'de kurma ruhsatı alınan düzoğlu hoca agop kağıt fabrikası yapımı tamamlandı
1847 Ermenilerce kurulan şark kağıthanesi üretime başladı
1847 ilk buharlı un fabrikası midillili Mehmet necip,rıza bey,stefanos ve menolakis tarafından kuruldu
1848 ilk Türkçe matbu eser ( 28 sayfalık bir din kitabı) yayınlandı
1850 İzmir ticaret meclisi kuruldu
1851 1849'da temeli atılan ilk Türk hastanesi guruba-i müslimin hastanesi hizmete girdi
1851 ilk susam ve zeytinyağı fabrikası açıldı
1853 ünlü eşkıya katırcı yani yılı ekim ayı başında Buca'da yakalandı
1853 ilk iplik fabrikası Ömer ağa tarafından işletmeye açıldı
1854 "issigonis" demir fabrikası alsancak'ta kuruldu
1856 İzmir-aydın demiryolu 23 eylül'de İngilizlere verildi
1856 İzmir’de batılı anlamda ilk at yarışları başladı
1857 ilk havagazı fabrikası kurma imtiyazı mösyö marşe'ye verildi
1858 ilk rüştiye 8 ocak cuma günü 54 öğrenci ile açıldı
1858 alsancak istasyonunun temeli atıldı
1859 ilk havagazı fabrikası İngiliz gazeteci edwards tarafından açıldı
1861 ilk rakı fabrikası Amerikalı makri bovari tarafından açıldı
1862 ticaret mahkemesi çalışmaya başladı
1864 kent sokaklarını genişletme çalışmalarına ilk kez gaziler caddesinde başlandı
1866 ilk şeker fabrikası davidoğlu karabet efendi tarafından açıldı
1871 ilk belediye kuruldu . İzmir’in ilk belediye başkanı bu göreve getirilen yenişehirlizade Ahmet efendi'dir
1872 hükümet binası inşa edildi
1872 ilk Türkçe gazete devir 6 eylül 'de çıktı
1873 yeni usulde eğitim veren iptidai okul tilkilik'te açılan teslihiye mektebi'dir
1874 rothschild hastanesi kuruldu
1874 Türklere ait ilk özel matbaa hafız Nuri efendi tarafından kurulmuştur
1876 İzmir rıhtımı kullanıma açıldı
1880 ilk itfaiye İngiliz sigorta şirketi tarafından kuruldu
1881 ilk Türk ihracatçısı Mehmet Suphi efendi'dir. ermeni vahan efendi ile ortak açtığı kuruyemiş mağazası ile bu işi gerçekleştirdi
1881 Türkiye’de ilk özel gazete İzmir’de alexandr balcgue tarafından 24 mart ‘ta spectatuer oriental (doğulu gözlemci) Fransızca olarak çıkarıldı
1881 ilk yayınlanan gazete aydın'dır.aydın valisi Mithat paşa tarafından ilk resmi yayın organı olarak çıkarılmıştır
1882 İzmir de ilk resmi balo aydın valiliğine atanan hacı naşit paşa tarafından İzmir hükümet Konağı’nda düzenlendi
1884 hamidiye vapurları izmir-karşıyaka seferlerine başladı
1884 konak-göztepe tramvay hattı imtiyazı verildi
1885 ticaret odası kuruldu
1887 ilk buz fabrikası ebdullah bey ve şükrü bey tarafından kuruldu
1888 İzmir’de ilk Türk bankası İzmir’de şubesini açan ziraat Bankası’dır
1889 ilk çuha fabrikası Mehmet ali bey tarafından kuruldu
1890 Türkiye’de ilk futbol takımını İzmir’de yılında kurdular
1891 İzmir ticaret borsası kuruldu
1892 ilk atletizm yarışı mayıs yapıldı
1892 ilk kayık yarışı temmuz yapıldı
1895 İzmir ticaret ve sanayi borsası nizamnamesi  
(Kaynak:İzmir'in ilkleri-Hacer ve Yavuz Özmakas)

 

Sonuç Yerine

17. yüzyılın başlarında küçük ve sakin bir Batı Anadolu kasabası iken, 18. ve 19. Yüzyılda zengin bir uluslararası limana ve Batı kültürü merkezine dönüşen İzmir’in, bu derece cazibe merkezi haline gelmesinde Onun ‘zamanın ruhuna’ uygun düşen ekonomik, siyasal ve sosyal yapısının payı galiba yadsınamaz.

Bugün İzmir’in ekonomide, kent içi sosyal uyumda ve diğer sahalarda kaybettiği tarihi dinamizm esasında O’nun geçmişinde bulunabilir.

İzmir geleceğini araştırma-geliştirme, yenilik, teknoloji üretimi başta olmak üzere hizmetler sektöründe kurmalıdır. İzmir, dört devlet (Dokuz Eylül, Ege, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü ve Katip Çelebi Üniversitesi) ve beş vakıf üniversitesiyle (İzmir Ekonomi, İzmir, Yaşar, Gediz, Şifa Üniveriteleri) önemli bir beşeri altyapıya sahiptir. Ayrıca lojistik, kruvaziyer turizm, butik otelcilik, tarımsal teknopark gibi bazı alt sektörler İzmir için büyük önem taşımaktadır.  

Daha da mühimi bu konuşulanlar çerçevesinde İzmir, geçmişinde olduğu gibi Batıyla yani şimdiki hali Avrupa Birliği ile bütünleşme sürecine-Avrupa Birliği’nin standartlarına siyasi ve ekonomik kriterlerine-olumlu katkı sağlaması, O’nun kadim tarihi misyonuna uygun düşecektir.

Kaynakça

KASABA, Reşat (1994). Doğu Akdeniz’de Liman Kentleri içinde İzmir, Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

ÖZMAKAS, Yavuz ve Hacer, İzmir'in İlkleri.

0
Yorum
Siz de düşüncelerinizi yazınız
Yorum yazmak için üye olmanız gerekmektedir.
 

    

Üye Olmak İstiyorum