Yayınlar RSS | Email | Toplam : 6787 Üye

www.gelisimplatformu.org 

Liman Şehirleri

Makale : Liman Kentleri, Hoşgörü İklimi ve Kültürel Zenginlik: İzmir'i Anlamak

Puan Verin

 

Bu yazida hakkinda son dönemde siyasal, ekonomik, sosyal birçok perspektiften yorum yapilmis -kadim bir liman sehri- Izmir üzerinde durduk…Evet, konumuz boyozu meshur Izmir…Boyozu Türk mutfagina 1492 sonrasinda Ispanya'dan kovularak Izmir'e yerlesen Sefarad Yahudi toplumunun kazandirdigi konusunda bütün kaynaklar hemfikir…Rebetika müziginin ilk on yilinda "Izmir" stili hakim imis…Mühimme defterlerindeki kayitlara göre; 15. ve 16. yüzyillarda, sahil ticaret  iskelelerinden en önemlileri Istanbul, Izmir, Kahire, Iskenderiye, Halep, Sam, Trablus ve Selanik…

16. yüzyilin sonunda, Izmir yaklasik 2.000 nüfuslu küçük bir kasabadir. Dört yüz yil sonra, 20. Yüzyila gelindiginde ise, Izmir, nüfusu 200.000’i asan ve yalniz Bati Anadolu ve Osmanli Imparatorlugu’nun degil, ayni zamanda bir bütün olarak Dogu Akdeniz Bölgesinin önde gelen kentlerinden biri olacak kadar ekonomik öneme sahip büyük bir metropole dönüsmüstür (Kasaba, 1994; 1).

Izmir’in bir Akdeniz limani olarak sivrilisi iki ayri evrede gerçeklesti. Ilk evre, 16. Yüzyilin ilk yarisinda ortaya çikan kisa açilma dönemiydi; ikincisi ise, 18. Yüzyilin ortasindan 20. Yüzyilin baslarina dek uzanan daha uzun evreydi. Bu dönem boyunca Izmir, Istanbul’u besleyen bir depo olmaktan çikip, Avrupa-Asya ticaretinde önemli bir liman olmaya dogru evrildi(Kasaba, 1994; 2).

Izmir’in sivrilisine denk düsen ilk evrede, 16. Yüzyilin sonunda Halep Avrupa ile Asya arasindaki ticaretteki önemini yitirmeye baslamis ve Izmir, Avrupa’nin Asya ile yaptigi ticarette önemli bir transit noktasina dönüstü(Kasaba,1994;4). Ikinci evrede ise daha büyük bir siçrama yasanmisti. Bu evrede yasanan büyümenin altinda, Bati Avrupa sanayilerinin tarim ürünleri ve hammaddelere sürekli artan talebi yatiyordu (Kasaba, 1994; 8).

18. yüzyilin ortalarindan itibaren Osmanli dis ticaretinin genislemesi bu tarihten önceki döneme oranla çok daha rahat belgelenebilir durumdadir. Bu patlama özellikle ihracatta çok belirgindir. Kayitlarda 1770’lerle 1870’ler arasinda Izmir limaninda cari degerlerde on kata ulasan bir artis oldugu görülmektedir.

Izmir’de anahtar niteligindeki bunca ticari faaliyetin böylesine yogunlasmasi, 19. Yüzyilin ikinci yarisinda bu liman kentinin zenginlik ve öneminin görülmedik boyutlara ulasmasini sagladi. Yüzyilin sonunda, 200.000’i askin nüfusu, Bati Anadolu’nun ikinci büyük kentinin bes kati ve yüzyilin basindaki kendi nüfusunun iki kati kadar olmustu (Kasaba, 1994; 13).

Sunu söyleyebiliriz ki Izmir geçmis dönemde küçük ve sakin bir Bati Anadolu kasabasi iken, 18. yüzyilin sonu ve 19. yüzyilda zengin bir uluslararasi limana ve bir bati kültürü merkezine dönüstü. Kiyasiya rekabet eden Venedikli, Fransiz, Ingiliz ve Hollandali tacirler, verimli Bati Anadolu ovalarinin ürününü toplayip Izmir'den Avrupa'ya tasidilar. Izmir kenti dünyadaki yeni iktisadi düzenden yararlanan baslica Osmanli sehriydi. 19. yüzyil sonlarinda kent sadece daha da büyüyen bir metropol haline gelmedi, ayni zamanda dünyanin en taninmis kültürel ve ticari merkezlerinden biri oldu. Izmir’de Ortodoks Rum nüfusu Müslüman nüfusu ve büyük Ermeni ve Yahudi mahallerinin yani sira, ciddi Ingiliz, Fransiz, Italyan, hatta Avusturyali ve Amerikan göçmen topluluklari vardi. Bu muhtesem çok kültürlülük, zarif bir toplumun ortaya çikmasina zemin hazirladi.Çesitli basimevlerinin çikardigi kitaplar, dergiler, gazetelerle Izmir yayincilik alaninda bir dünya merkezi haline geldi.  Bu gazeteler ve diger yayinlar kentte verimli ve yaygin bir entelektüel havanin varligini gösteriyordu.

Esasinda Izmir’in dönüsümünü daha net anlayabilmek için asagidaki kronolojiye bakmak yeterli olacaktir.

Izmir Kronolojisi

1646 ilk Yahudi matbaasi açildi

1676 30.000 kisinin öldügü ilk veba salgini oldu
1742 Izmir’in yarisinin yandigi ilk büyük yangin oldu
1762 ilk ermeni matbaasi açildi
1814 st.roche manastiri ve hastanesi yapildi
1827 ilk Musevi hastanesi kuruldu
1831 Izmir’de ilk kolera salgini yasandi
1831 filos ton neon adli Rumca ilk gazete Izmir’de yayinlandi
1837 Avusturya postanesi açildi
1837 Fransiz postanesi açildi
1839 ilk Ermenice gazete içtemeran bidari kidelyas Protestan Ermeniler tarafindan çikarildi
1841 ilk tiyatro euterpe kuruldu
1842 Izmir’de ilk ladino gazete yayinlandi
1842 Bulgarca ilk gazete olan ljuboslowije aylik olarak yayimlanmaya basladi
1843 büyük postane hizmete girdi
1844 Halkapinar kagit fabrikasi yapimi basladi
1846 1843'de kurma ruhsati alinan düzoglu hoca agop kagit fabrikasi yapimi tamamlandi
1847 Ermenilerce kurulan sark kagithanesi üretime basladi
1847 ilk buharli un fabrikasi midillili Mehmet necip,riza bey,stefanos ve menolakis tarafindan kuruldu
1848 ilk Türkçe matbu eser ( 28 sayfalik bir din kitabi) yayinlandi
1850 Izmir ticaret meclisi kuruldu
1851 1849'da temeli atilan ilk Türk hastanesi guruba-i müslimin hastanesi hizmete girdi
1851 ilk susam ve zeytinyagi fabrikasi açildi
1853 ünlü eskiya katirci yani yili ekim ayi basinda Buca'da yakalandi
1853 ilk iplik fabrikasi Ömer aga tarafindan isletmeye açildi
1854 "issigonis" demir fabrikasi alsancak'ta kuruldu
1856 Izmir-aydin demiryolu 23 eylül'de Ingilizlere verildi
1856 Izmir’de batili anlamda ilk at yarislari basladi
1857 ilk havagazi fabrikasi kurma imtiyazi mösyö marse'ye verildi
1858 ilk rüstiye 8 ocak cuma günü 54 ögrenci ile açildi
1858 alsancak istasyonunun temeli atildi
1859 ilk havagazi fabrikasi Ingiliz gazeteci edwards tarafindan açildi
1861 ilk raki fabrikasi Amerikali makri bovari tarafindan açildi
1862 ticaret mahkemesi çalismaya basladi
1864 kent sokaklarini genisletme çalismalarina ilk kez gaziler caddesinde baslandi
1866 ilk seker fabrikasi davidoglu karabet efendi tarafindan açildi
1871 ilk belediye kuruldu . Izmir’in ilk belediye baskani bu göreve getirilen yenisehirlizade Ahmet efendi'dir
1872 hükümet binasi insa edildi
1872 ilk Türkçe gazete devir 6 eylül 'de çikti
1873 yeni usulde egitim veren iptidai okul tilkilik'te açilan teslihiye mektebi'dir
1874 rothschild hastanesi kuruldu
1874 Türklere ait ilk özel matbaa hafiz Nuri efendi tarafindan kurulmustur
1876 Izmir rihtimi kullanima açildi
1880 ilk itfaiye Ingiliz sigorta sirketi tarafindan kuruldu
1881 ilk Türk ihracatçisi Mehmet Suphi efendi'dir. ermeni vahan efendi ile ortak açtigi kuruyemis magazasi ile bu isi gerçeklestirdi
1881 Türkiye’de ilk özel gazete Izmir’de alexandr balcgue tarafindan 24 mart ‘ta spectatuer oriental (dogulu gözlemci) Fransizca olarak çikarildi
1881 ilk yayinlanan gazete aydin'dir.aydin valisi Mithat pasa tarafindan ilk resmi yayin organi olarak çikarilmistir
1882 Izmir de ilk resmi balo aydin valiligine atanan haci nasit pasa tarafindan Izmir hükümet Konagi’nda düzenlendi
1884 hamidiye vapurlari izmir-karsiyaka seferlerine basladi
1884 konak-göztepe tramvay hatti imtiyazi verildi
1885 ticaret odasi kuruldu
1887 ilk buz fabrikasi ebdullah bey ve sükrü bey tarafindan kuruldu
1888 Izmir’de ilk Türk bankasi Izmir’de subesini açan ziraat Bankasi’dir
1889 ilk çuha fabrikasi Mehmet ali bey tarafindan kuruldu
1890 Türkiye’de ilk futbol takimini Izmir’de yilinda kurdular
1891 Izmir ticaret borsasi kuruldu
1892 ilk atletizm yarisi mayis yapildi
1892 ilk kayik yarisi temmuz yapildi
1895 Izmir ticaret ve sanayi borsasi nizamnamesi  
(Kaynak:Izmir'in ilkleri-Hacer ve Yavuz Özmakas)

 

Sonuç Yerine

17. yüzyilin baslarinda küçük ve sakin bir Bati Anadolu kasabasi iken, 18. ve 19. Yüzyilda zengin bir uluslararasi limana ve Bati kültürü merkezine dönüsen Izmir’in, bu derece cazibe merkezi haline gelmesinde Onun ‘zamanin ruhuna’ uygun düsen ekonomik, siyasal ve sosyal yapisinin payi galiba yadsinamaz.

Bugün Izmir’in ekonomide, kent içi sosyal uyumda ve diger sahalarda kaybettigi tarihi dinamizm esasinda O’nun geçmisinde bulunabilir.

Izmir gelecegini arastirma-gelistirme, yenilik, teknoloji üretimi basta olmak üzere hizmetler sektöründe kurmalidir. Izmir, dört devlet (Dokuz Eylül, Ege, Izmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü ve Katip Çelebi Üniversitesi) ve bes vakif üniversitesiyle (Izmir Ekonomi, Izmir, Yasar, Gediz, Sifa Üniveriteleri) önemli bir beseri altyapiya sahiptir. Ayrica lojistik, kruvaziyer turizm, butik otelcilik, tarimsal teknopark gibi bazi alt sektörler Izmir için büyük önem tasimaktadir.  

Daha da mühimi bu konusulanlar çerçevesinde Izmir, geçmisinde oldugu gibi Batiyla yani simdiki hali Avrupa Birligi ile bütünlesme sürecine-Avrupa Birligi’nin standartlarina siyasi ve ekonomik kriterlerine-olumlu katki saglamasi, O’nun kadim tarihi misyonuna uygun düsecektir.

Kaynakça

KASABA, Resat (1994). Dogu Akdeniz’de Liman Kentleri içinde Izmir, Tarih Vakfi Yurt Yayinlari.

ÖZMAKAS, Yavuz ve Hacer, Izmir'in Ilkleri.

0
Yorum
Siz de düşüncelerinizi yazınız
Yorum yazmak için üye olmanız gerekmektedir.
 

    

Üye Olmak İstiyorum